آینده دانش دیجیتال در چشم‌پزشکی؛ ضرورت‌ها و کاربردها

با ورود هوش مصنوعی به دنیای پزشکی و به‌ویژه چشم‌پزشکی تحولاتی بنیادین در تشخیص، درمان و مدیریت بیماری‌ها ایجاد شد. این دگرگونی با استفاده از الگوریتم‌های پیشرفته باعث شده درمان‌های چشم‌پزشکی دقیق‌تر و متناسب با ویژگی‌های فردی هر بیمار امکان‌پذیر شود. همچنین سیستم‌های پشتیبان تصمیم‌گیری بالینی هم در انتخاب بهترین روش‌های درمان به پزشکان کمک می‌کنند. در حال حاضر نیز هوش مصنوعی در بخش‌های مختلفی ازجمله: تصویربرداری، کشف داروهای جدید و مدیریت بیماری‌های مزمن نقش کلیدی ایفا می‌کند و علاوه بر این‎که موجب افزایش دقت، سرعت و کارایی شده، هزینه‌های مراقبت‌های بهداشتی را نیز کاهش داده است.

در باره آینده چشم‌پزشکی در عصر دیجیتال با دکتر حمید ریاضی اصفهانی، فلوشیپ ویتره و رتین، دانشیار و عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران به گفتگو نشسته‌ایم؛. آن‌چه در پی می‌آید حاصل این گفتگوست.

□ واقعیت این است که هوش مصنوعی در چشم‌پزشکی جای خود را باز کرده و به‌ویژه در بحث غربالگری و اسکرین بیماران (به‌عنوان مثال در بیماران دیابتیک) اکنون در جهان چندین سیستم فعال است. سیستم‌هایی که به بیماران هشدار می‌دهند؛ هشدارهایی از این قبیل که قند، روی شبکیه شما اثر گذاشته و باید به چشم‌پزشک مراجعه کنید. در کشور ما هم چند برنامه در حال اجراست. هوش مصنوعی در بیماری‌های دیگری هم به کمک پزشکان و بیماران آمده است؛ به عنوان نمونه اکنون بیماری فرد بدون حضور چشم‌پزشک و از راه دور تشخیص داده می‎شود و اطلاعات بیمار روی دستگاهی در منزل قرار می‎گیرد که برای  مثال، فرد مبتلا به بیماری دژنراسیون ماکولا (تباهی لکه زرد) ناشی از سن، متوجه می‎شود‌ نیاز به تزریق دارد یا خیر و یا گلوکوم او‌ در حال پیشرفت هست یا نه. به احتمال قریب به‏یقین در آینده این فناوری‎ها گسترده‌تر نیز خواهد شد و‌ به صورت نرم‌افزارهایی در دسترس قرار می‌گیرند که به عنوان نمونه، مجموعه‌ای از تصاویر وضعیت چشم بیمار را در اختیار پزشک می‌گذارند تا بتواند روند درمان را پیش‌بینی کند.

□ استفاده از هوش مصنوعی در مسیری حرکت می‎کند که قطعا به مجموعه‌ای از نرم‌افزارها در گوشی‌های هوشمند ختم می‌شود؛ به این معنا که مثلا با مجموعه عکس‌هایی که از سطح یا داخل چشم می‌گیرد، به بیمار گوشزد می‌کند اکنون زمانی است که فلان دارو را باید تزریق کنی و یا به چشم‌پزشک مراجعه نمایی. بنابراین در پاسخ به این پرسش باید بگویم اکنون هم اپلیکیشن‌ها و نرم افزارهایی در این زمینه وجود دارد که به یقین گسترده‎تر هم خواهد شد. این امکانات سبب می‌شود در کنار چشم پزشک، خود بیماران هم با استفاده از گوشی‌های هوشمند بتوانند به درمان‏شان کمک کنند.

□در مورد AR و VR واقعیت این است که این تکنولوژی‌ افق نوین و گسترده‏ای را در برابر آموزش دانش چشم پزشکی باز کرده است. برای مثال در عمل جراحی کاتاراکت به‏عنوان شایع‎ترین عمل چشم ‌پزشکی، همیشه آموزش دستیاران به این صورت بوده که با استفاده از دستگاه‌‌ها روی چشم حیوانات آزمایش می‌کردند و سپس به صورت آزمون و‌خطا روی موارد انسانی آموزش می‌دیدند. حالا داستان تغییر کرده و‌ سیستم‌های واقعیت مجازی به کمک آموزش دستیاران آمده، به این شکل که آن‎ها چشم را کاملا جلوی روی خود می بینند. برای این کار، به عنوان مثال یک توپ پینگ‎پنگ را جلوی دستیار‌ می‌گذارند، هنگامی که واقعیت مجازی ورود پیدا می‎کند، دستیار توپ را به صورت یک چشم واقعی جلوی روی خود می‎بیند و‌تمام کارهایی را که قرار است روی چشم انسان انجام گیرد، روی آن (به صورت مجازی) پیاده می‎کند؛ یعنی زخم را باز می‎کند، داخل چشم می‎شود و… یا در آموزش عمل شبکیه می‎تواند در فضایی مانند چشم واقعی روی هدست، عمل ویتره و رتین را به‌طور کامل انجام دهد.

درمجموع آن‏چه باید بر آن تاکید کرد این است که هر چه جلوتر برویم، داستان AR و VR فضای بزرگ‌تری برای خود در آموزش چشم ‌پزشکی باز می‌کنند.

□لنزهای هوشمند هم روز‌ به روز نقش موثرتری در چشم‌ پزشکی ایفا می‌کنند و انتظار می‌رود بتوانند تحول زیادی برای دید فردی که اختلال بینایی دارد، ایجاد کنند. حتی شاید به سمتی برویم که این لنزها بتوانند تصاویر را با استفاده از هوش مصنوعی تحلیل کنند و پیام‎هایی به مغز برسانند. در چنین شرایطی فردی که نمی‌توانسته ببیند، ممکن است بتواند حاشیه دیوار یا حاشیه محیط را ببیند و امور شخصی‌اش را انجام دهد. همچنین انتظار می‎رود این پدیده علاوه بر کمک به درمان نابینایی، نوسانات فشار چشم بیمار را هم در طول روز اندازه‎گیری کند و پزشک متخصص نیز نوع و میزان مصرف داروها را  بر اساس آن داده‎ها تنظیم نماید.

□مهم‌ترین کاری که هوش مصنوعی انجام می‌دهد، در بحث غربالگری است. اکنون بیماران دچار برخی بیماری‎های چشمی مجبورند به شهرهای بزرگ مراجعه کنند، چون  چشم ‌پزشکی به امکانات تخصصی نیاز دارد که معمولا در شهرهای کوچک ‌در دسترس نیست، این مسأله هم بار زیادی به سیستم بهداشت و‌ درمان تحمیل می‌کند، هم هزینه‎بر است و هم موجب ازدحام بیماران در مراکز درمانی شهرهای بزرگ می‌شود. استفاده از هوش مصنوعی به‎خصوص در بحث غربالگری می‌تواند از ارجاع خیلی از بیماران جلوگیری کرده، به آن‎ها تفهیم کند نیازی برای مراجعه به مراکز دیگر شهرها نیست و یا بر عکس بیماری را که فکر می‎کرده مشکل حادی ندارد، به سیستم درمان مجهزتری ارجاع دهد. در برخی مواقع هم هوش مصنوعی به کمک چشم ‌پزشک می‌آید؛‌ در این مورد الگوریتم‌هایی وجود دارند که می‌توانند تشخیص دهند باتوجه به فرم قرنیه بیمار آیا اگر عمل لیزیک انجام شود، امکان ابتلا به قوز قرنیه هست یا خیر. یا در مورد شبکیه به ما کمک کند که یک بیمار به چند تزریق نیاز دارد تا ادم ناشی از دیابت‏اش کاهش پیدا کند. پس  هوش مصنوعی در زمینه تشخیص، پلن‎گذاری و حتی انتخاب روش درمانی به پزشک و تصمیم‎گیری قاطع‌تر او کمک خواهد کرد.